Dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội đại biểu Đảng bộ TPHCM lần thứ X, phần về “Phát triển văn hóa, xây dựng con người” nêu ra “Xây dựng môi trường văn hóa để con người thành phố phát triển toàn diện,… phát huy đặc trưng, tính cách của con người thành phố trong đặc điểm chung của con người Việt Nam…”. Vậy con người thành phố có những nét đẹp đặc trưng nào để tiếp tục phát huy trong sự nghiệp xây dựng văn hóa hiện nay?

Như chúng ta đã biết, giá trị văn hóa vùng Sài Gòn – Gia Định, TPHCM mà chủ nhân của nó là con người vùng đất này, là kết quả của bao thế hệ, bao lớp người đã vất vả lao động và sáng tạo để cải biến vùng đất hoang vu, bưng phèn lau lách thành những cánh đồng phì nhiêu, xóm làng trù phú, phố phường đông đúc… và đấu tranh kiên cường để mở mang, gìn giữ, giành lại sự vẹn toàn bờ cõi đất nước Việt Nam. Đó là những giá trị văn hóa truyền thống của Việt Nam được hun đúc trong hàng ngàn năm lịch sử của cả dân tộc được phát triển trên vùng đất phương Nam, nơi có những điều kiện thiên nhiên, xã hội mới. Đó cũng là kết quả của sự giao lưu rộng rãi giữa người Việt với cộng đồng các dân tộc ít người trong vùng, với nhiều nền văn hóa Đông – Tây. Trong bối cảnh, môi trường đó đã tạo nên tính cách của con người nơi đây, rồi trải qua bao năm tháng, bao thế hệ, được vun bồi nên đặc trưng mang tính truyền thống của họ.

Người Sài Gòn – TPHCM thể hiện khí phách chủ nghĩa yêu nước Việt Nam rất rõ ràng với những đặc trưng của vùng đất mới. Nếu tính từ ngày trở thành một đơn vị hành chính của Việt Nam đến nay, Sài Gòn – TPHCM mới 317 tuổi, trong đó 116 năm (1859 – 1975) Sài Gòn – Gia Định vẫy vùng dưới ách thực dân, tưởng chừng mềm nát như tương, nhưng đã dũng cảm, kiên cường tạo nên “Thành đồng Tổ quốc”, nơi hội tụ một cách sâu sắc và thể hiện đầy đủ, toàn diện chủ nghĩa yêu nước Việt Nam.

Người Sài Gòn – Gia Định cũng như cả vùng Nam bộ nói chung sống trong một môi trường, điều kiện mới, luôn đối mặt với cái lạ, cái mới nên luôn phải tìm tòi, hoạt bát, từ đó tính năng động, sáng tạo, đã được hình thành trong thực tiễn, dần dần trở thành nét đặc thù nổi bật trong tư duy và phương pháp xử lý các vấn đề trong cuộc sống. Vốn ít bằng lòng với cái đã có, không xơ cứng với chủ nghĩa hình thức, không giáo điều với khuôn phép họ đã phải dứt bỏ ra đi, đã thúc đẩy, khơi nguồn sự sáng tạo, đổi mới, luôn “có công nghĩ ra trước, tra tay vào việc, khởi công lúc đầu”. Nơi đây luôn là dấu ấn cách tân và cách mạng của cộng đồng dân tộc Việt Nam, là một trong những nơi “xé rào”, “làm lén”, tìm cách “ra khỏi vòng phấn do ta vẽ”, góp phần hình thành đường lối đổi mới và đi đầu trong sự nghiệp đổi mới trong gần 30 năm qua.

Vốn là dân tứ xứ, lưu dân Sài Gòn – Gia Định xưa tựu lại cùng nhau chống chọi với muôn vàn tai ương của thiên nhiên và xã hội, tính cộng đồng, tình thương đùm bọc lẫn nhau, giúp nhau qua bao cơn hoạn nạn nên đã luôn nhân ái, nghĩa tình. Ngày nay, đức tính đó đang được phát huy, phát triển mạnh mẽ qua các phong trào xã hội mang tính nhân văn cao cả như “Đền ơn đáp nghĩa”, “Xây dựng nhà tình nghĩa”, “Nhà tình thương”, “Xóa đói giảm nghèo”, “Bảo trợ bệnh nhân nghèo”, ủng hộ đồng bào bị thiên tai lũ lụt, giúp đỡ những cảnh đời bất hạnh…

Sách xưa như Gia Định Thành Thông Chí, Đại Nam nhất thống chí đã từng nêu một số đặc tính của người Sài Gòn là “chuộng khí tiết”, “trọng nghĩa khinh tài”, “trọng nội dung hơn hình thức”. Có lẽ truyền thống ấy đã trở thành đặc trưng và còn lưu giữ đến ngày nay dù mức độ có đổi thay theo thời cuộc. Rõ ràng, tính cách chuộng nội dung hơn hình thức, ưa tính chân chất mà sâu lắng hơn mượt mà nhưng lạt lẽo… cũng là một đặc trưng cần phát huy trong xã hội hiện nay.

Sách xưa cũng như người ở nhiều miền đất nước hiện nay đều có một nhận xét chung về người Sài Gòn – TPHCM là hiếu khách, bao dung “có khách đến nhà, gia chủ dâng trầu cau, sau dâng cơm bánh, tiếp đãi trọng hậu, không kể người thân sơ quen lạ, tông tích ở đâu, ắt đều khoan nạp khoản đãi…” (Gia Định Thành Thông Chí. Quyển 4 – Phong tục chí. NXB Giáo dục, Hà Nội, 1998, tr.11-12). Sinh sống ở vùng đất mới với sự ưu đãi thiên nhiên, cuộc sống dễ dàng hơn, tạo nên sự phóng khoáng trong cư xử, đồng thời trong điều kiện phải chung đụng, dựa vào nhau mà tồn tại trong những ngày khai hoang mở cõi với biết bao thử thách, khốc liệt, gian truân nên luôn quan niệm “tứ hải giai huynh đệ”, ai ai cũng là “người mình”. Đức tính này trải qua bao thăng trầm được cô đặc lại thành đặc trưng đáng quý. Người TPHCM ngày nay cũng sẵn sàng làm quen với người chưa từng gặp mặt. Trả tiền tách cà phê cho người bạn hoặc bạn của “bạn chưa từng quen biết” là “chuyện nhỏ”, không tính toán vụn vặt, chi li.

Tính bộc trực, thẳng thắn… cũng được nhiều người coi là đức tính tốt đẹp của người Sài Gòn - TPHCM. Đây là cơ sở thuận lợi cho việc xây dựng đức tính trung thực như Nghị quyết 33 đã nêu. Điều này có thể xuất phát từ đức tính hiếu khách, tôn trọng, tin tưởng bản chất tốt lành của con người, nên có gì cứ “nói thẳng” với nhau, dù “sự thật mất lòng” nhưng là chân thành từ ruột gan, không ba phải, không sọc dưa, càng không nói dối vốn là đức tính xấu xa nhất của con người. Người Sài Gòn – TPHCM vốn yêu ghét rõ ràng, chính tà phân minh, không giả nhân, giả nghĩa, nói một đằng làm một nẻo, nay thế này, mai thế khác; họ “ghét chuyện tầm phào; ghét cay, ghét đắng, ghét vào tới tâm” bọn hôn quân bạo chúa, áp bức, bóc lột, làm khổ nhân dân, và ghét cả những gì mập mờ, dùng lời lẽ cao thượng để che đậy, bào chữa cho những việc làm sai trái, những mưu tính nham hiểm.

Trong điều kiện hiện nay, khi mà “một bộ phận không nhỏ cán bộ, đảng viên,… suy thoái về tư tưởng chính trị, đạo đức, lối sống…, sa vào chủ nghĩa cá nhân ích kỷ, cơ hội, thực dụng, chạy theo danh lợi, tiền tài, cục bộ, tham nhũng, tùy tiện, vô nguyên tắc… (NQ TW4 khóa XI) thì đức tính bộc trực, thẳng thắn hay cao hơn là trung thực cần phải được gìn giữ, phát huy hơn bao giờ hết. Có trung thực mới thực hiện được phương châm “nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá đúng sự thật, khách quan, không né tránh” như Nghị quyết Trung ương 4 khóa XI về “Một số vấn đề cấp bách về xây dựng Đảng hiện nay” đã đề ra.

Sơ bộ nêu ra một số đặc trưng tiêu biểu của con người thành phố nhằm bổ sung các giải pháp đồng bộ mang tính hệ thống để xây dựng con người TPHCM phát triển toàn diện như Dự thảo Báo cáo Chính trị Đại hội đại biểu Đảng bộ thành phố lần thứ X đã nêu.

Phan Xuân Biên

(Viện Nghiên cứu phát triển TPHCM)

* Để văn kiện thực sự là "ngọn cờ trí tuệ" dẫn đường 5 năm tới

* Cần thực hiện tốt cơ chế đặt hàng và khoán đề tài nghiên cứu cho các nhà khoa học

* Nghĩa tình - nét đặc sắc của thành phố mang tên Bác

* Xây dựng hình ảnh TPHCM - một đô thị sống động

* Xây dựng các mô hình giáo dục kỹ năng sống cho học sinh

* Cần tạo bước đột phá trong cải cách hành chính

* Thể hiện tầm cao trí tuệ, đổi mới tư duy trong công tác xây dựng Đảng

* Thay đổi tư duy về vùng lãnh thổ bằng tư duy kinh tế

* Vai trò của cấp ủy Đảng: Tạo cảm hứng sáng tạo cho văn nghệ sĩ

* Chủ động hợp tác, liên kết, phát huy thế mạnh vùng

* Nâng cao vai trò của HĐND cấp quận và phường ở TPHCM

* Xây dựng nhà ở xã hội cho thuê để giải quyết nhu cầu nhà ở rất lớn tại TPHCM

* Tạo lập môi trường thuận lợi và bình đẳng cho mọi thành phần kinh tế phát triển