Các rủi ro đối với gia đình có thể hiểu theo nhiều góc độ. Bài viết này chỉ đề cập rủi ro ở khía cạnh là các tai nạn, dịch bệnh, thảm họa…, tức có lý do khách quan là chủ yếu.

Về tác động của dịch Covid-19 đối với các gia đình, hiện đã có báo cáo “Đánh giá nhanh về tác động kinh tế - xã hội của Covid-19 đối với các hộ gia đình dễ bị tổn thương ở Việt Nam” do Chương trình Phát triển của Liên hợp quốc (UNDP) tại Việt Nam công bố ngày 24/9/2021. Báo cáo được UNDP Việt Nam thực hiện với sự phối hợp của Trung tâm Phân tích và Dự báo (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam) và Viện Khoa học lao động và xã hội (Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội). Báo cáo đánh giá tác động đã khảo sát 498 hộ gia đình.

Kết quả cho thấy, 88% hộ gia đình bị ảnh hưởng việc làm vào tháng 7/2021 và 63,5% hộ gia đình bị giảm thu nhập từ 30% trở lên so với thời kỳ trước dịch (tháng 12/2019). Các hộ gia đình làm du lịch, nhà hàng, khách sạn và vận tải hành khách bị ảnh hưởng nặng nề nhất. Tác động phi kinh tế cũng rất đáng kể với 66,4% hộ gia đình lo lắng về tác động của Covid-19; trong đó, chủ hộ là nữ có tỷ lệ mắc các vấn đề về sức khỏe tâm thần cao hơn so với chủ hộ là nam (81,6% so với 62,8%). Cắt giảm chi tiêu là biện pháp phổ biến nhất được sử dụng với 79,4% hộ, hầu hết các khoản cắt giảm liên quan đến thực phẩm với 71% số gia đình; 51,2% phải giảm lượng thức ăn mỗi bữa và 17,7% giảm số bữa ăn mỗi ngày. Tình trạng thiếu lương thực thường được ghi nhận ở các hộ gia đình dễ bị tổn thương, những người bị mất việc trong nhiều tháng, đặc biệt là người di cư và nghiêm trọng hơn là ở các hộ gia đình có con nhỏ…

10.000 bản sách điện tử “Cẩm nang phòng chống Covid-19” tặng miễn phí cho bạn đọc

Thực tế cho thấy, không ít trường hợp cả gia đình bị nhiễm Covid-19, nhiều gia đình trong số này có người tử vong. Hậu quả để lại cho các gia đình đó là rất lớn, có thể kéo dài trong nhiều năm, ảnh hưởng đến nhiều người...

Dịch bệnh cũng đã tác động đến trẻ em nhiều mặt. Cả nước có 62/63 tỉnh thành có người mắc Covid-19, trong đó có ít nhất 11.822 trẻ là F0, 27.334 trẻ em là F1. Nhiều trẻ phải mồ côi cha, mẹ, không nơi nương tựa... Tại TPHCM, có hơn 10.000 trẻ nhiễm Covid-19; đã có 1.517 em rơi vào cảnh mồ côi.

Một thống kê khác đáng chú ý là 6 tháng đầu năm 2021 phát hiện 1.233 vụ xâm hại trẻ em (tăng 21,8% so với cùng kỳ năm 2020) với 1.284 trẻ em bị xâm hại (tăng 21.2% so với cùng kỳ năm 2020), trong đó xâm hại tình dục là 1.014 vụ với 1.030 trẻ. Dù chưa có các đánh giá về sự liên hệ trực tiếp giữa dịch bệnh và nạn xâm hại nhưng chắc chắn không phải hoàn toàn ngẫu nhiên, do đó có thể nói, dịch bệnh cũng đã gây ra hệ lụy về mặt phạm tội đối với trẻ em.

Thực tiễn đó cho thấy, việc nâng cao nhận thức và giáo dục các kỹ năng, cách ứng phó với các rủi ro trong bối cảnh dịch bệnh và sau dịch trong từng gia đình là rất cần thiết. Đặc biệt tại TPHCM, dịch đã và đang tác động sâu rộng, nặng nề đến nhiều người, nhiều mặt của đời sống xã hội, ảnh hưởng trực tiếp đến từng gia đình, vấn đề này lại càng cần được quan tâm nhiều hơn.

Chẳng hạn, về nhận thức phải làm cho tất cả các thành viên trong gia đình hiểu rằng trong thời gian trước mắt, dịch bệnh có thể xảy ra với bất kỳ ai, trong bất kỳ hoàn cảnh nào và có khả năng lây lan từ người này sang người khác. Do đó, tuyệt đối tránh tâm lý chủ quan, nhất là sau khi thành phố dần mở lại các hoạt động, nhiều người dân đã được tiêm 2 mũi vaccine ngừa Covid-19. Đồng thời, mỗi gia đình phải luôn có những phương án dự phòng cho những tình huống khác nhau, như nếu có người nhiễm bệnh thì việc cách ly các thành viên khác trong gia đình thế nào; khi cha mẹ bệnh thì trẻ sẽ ứng xử ra sao; khi trẻ là F0 thì việc chăm sóc theo cách thức nào; khi cả nhà cũng nhiễm bệnh thì nên làm sao… Khi có tâm thế và phương án ứng xử với dịch bệnh, gia đình sẽ chủ động hơn và tránh tâm lý hoang mang, hốt hoảng dẫn đến không ứng xử kịp thời với các diễn tiến của bệnh hoặc hành động không phù hợp khiến rủi ro cao hơn…

Học sinh được hướng dẫn di chuyển đến nơi an toàn trong hoạt động diễn tập phòng cháy chữa cháy tại Trường Tiểu học Trần Văn Ơn (Quận 12). (Ảnh: giaoduc.edu.vn)

Để góp phần làm tốt công tác “giáo dục về rủi ro” ở gia đình trong dịch bệnh, các cơ quan chức năng cần soạn các “cẩm nang” ngắn gọn, dễ hiểu, thiết thực, dễ thực hành…, dành cho từng thành viên. “Cẩm nang” đó có thể là các đồ họa để tiện chia sẻ trên không gian mạng hay là các tờ rơi phát đến từng nhà hoặc gửi kèm trong sách báo, quà tặng…, kể cả phát cho người đi mua hàng trong siêu thị, để ở các quán ăn… Đồng thời, các cơ quan truyền thông cũng nên quan tâm nhiều hơn đến nội dung này, bằng cách đăng tải thông tin, bài viết, video… hướng dẫn cách xử lý cho các gia đình khi có người nhiễm bệnh.

Đặc biệt, không chỉ có dịch, mỗi gia đình còn phải ứng phó nhiều rủi ro khác, vì thế cần có nhận thức và các kỹ năng phù hợp để áp dụng cho từng trường hợp. Đó là cháy nổ, sự cố điện, ngộ độc thực phẩm, một số bệnh cấp tính, hoặc khi đối mặt với nguy cơ có hành vi phạm tội (như bị khống chế, có trộm đột nhập, gặp cướp…), thiên tai… cùng rất nhiều vấn đề có liên quan khác. Đương nhiên, việc xử lý các rủi ro này có những cơ quan chuyên trách nhưng trước hết, các thành viên trong gia đình cần có những hiểu biết nhất định để thực hiện ngay các biện pháp tạm thời nhằm giảm thiệt hại đến mức thấp nhất. Việc giáo dục này không chỉ dành cho trẻ em mà còn cần cho người lớn.

Trong chương trình giảng dạy ở nhà trường, cũng nên có những buổi chia sẻ kiến thức, kỹ năng về ứng phó rủi ro cho học sinh, thông qua các video clip hoặc buổi nói chuyện chuyên đề... Với các rủi ro có thể thường xảy ra, nên tạo điều kiện cho học sinh được diễn tập, thực hành các giải pháp khẩn cấp, được thị phạm những cách làm cần thiết… Chẳng hạn, do học sinh thường hiếu động, hay có một số vận động, dễ dẫn đến bị thương, cần được học cách cầm máu, xử lý vết thương…; khi có sự cố về điện thì học sinh nên làm những thao tác gì, việc thoát hiểm thực hiện ra sao…; khi xảy ra tường sập, trần đổ, cây ngã… thì học sinh nên làm gì… Những điều đó rất có ích cho cả học sinh và gia đình nhằm hạn chế các thiệt hại khi có rủi ro.

Việc xây dựng gia đình hạnh phúc cần có nhiều yếu tố, trong đó có lẽ trên hết là vấn đề an toàn và khỏe mạnh của tất cả các thành viên. Trải qua một đợt dịch với nhiều thiệt hại, việc ứng phó với dịch bệnh nói riêng và các rủi ro khác nói chung cần được quan tâm nhiều hơn, trong đó, có việc cung cấp cho từng gia đình các kiến thức, kỹ năng ứng xử cần thiết. Đây cũng nên được coi là một giải pháp xây dựng gia đình hạnh phúc mang tính bền vững.