Đến nay, cùng với vai trò đầu là kinh tế, cực tăng trưởng của các tỉnh, thành phía Nam và cả nước, TPHCM còn là trung tâm văn hóa của cả nước với những nét đặc sắc. Đời sống văn hóa của thành phố ngày càng phong phú, đa dạng thông qua việc ưu tiên đầu tư nâng cấp các công trình, thiết chế văn hóa; tạo ra nhiều phong trào, thực hiện nhiều cuộc vận động xây dựng môi trường văn hóa đô thị lành mạnh, văn minh, xây dựng nếp sống thị dân, tôn trọng pháp luật, kỷ cương, tác phong công nghiệp; đưa lối sống văn hóa thấm sâu vào từng người, từng gia đình, từng khu dân cư, từng công sở, doanh nghiệp, đơn vị.

Kế thừa và phát huy những thành tựu đã có từ trước, thực hiện Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII về Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, TPHCM đã xây dựng được một hệ thống thiết chế văn hóa khá đa dạng và đồng bộ, từ thành phố đến cơ sở. Thành phố hiện có 61/322 nhà văn hóa phường - thị trấn, xã của 20/24 quận/ huyện đang hoạt động, đạt tỷ lệ 18.94%. Đến nay, có hơn 1.400 khu phố, thôn ấp được công nhận đạt chuẩn khu phố, ấp văn hóa; 380 khu phố, ấp được công nhận đạt chuẩn tiên tiến… Phong trào "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa ở khu dân cư" năm 2014, có hơn 1 triệu hộ gia đình được công nhận đạt tiêu chuẩn "Gia đình văn hóa". Nhiều mô hình hay, nhiều cách làm sáng tạo thể hiện tinh thần năng động của nhân dân và trách nhiệm của cấp ủy, chính quyền, mặt trận Tổ quốc trong xây dựng và thực hiện đời sống văn hóa. Nhiều nơi trên Thành phố đã hình thành các tụ điểm sinh hoạt văn hóa, thiết chế văn hóa bằng phương thức xã hội hóa, nhà nước và nhân dân cùng làm hay nhân dân làm, nhà nước hỗ trợ, hướng dẫn, phục vụ có hiệu quả nhu cầu sinh hoạt văn hóa, tinh thần của cộng đồng dân cư.

Sự tham gia tích cực, tự giác của nhân dân vào các hoạt động văn hóa, đặc biệt là cuộc vận động "Toàn dân đoàn kết xây dựng đời sống văn hóa" đã tạo được chuyển biến rất quan trọng để văn hóa TPHCM phát triển đúng hướng, mạnh mẽ, sâu rộng. Sự phát triển văn hóa của Thành phố đã từng bước gắn bó chặt chẽ với các nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội, tăng cường quốc phòng - an ninh, xây dựng hệ thống chính trị vững mạnh. Các giá trị văn hóa ngày càng bổ sung, phát triển, thể hiện rõ hơn vai trò tích cực và khả năng tác động mạnh mẽ vào các lĩnh vực của đời sống; hơn thế, còn góp phần xây dựng các chuẩn mực văn hóa, xây dựng nhân cách con người Việt Nam thời kỳ công nghiệp hóa, hiện đại hóa và hội nhập quốc tế.

Là một trung tâm về kinh tế, văn hóa, khoa học, công nghệ, TPHCM cũng là nơi thu hút một lực lượng lớn trí thức, văn nghệ sĩ từ các địa phương khác đến để định cư, phát triển nghề nghiệp, nhất là văn nghệ sĩ, trí thức từ Thủ đô Hà Nội và cả người Việt Nam vốn định cư ở nước ngoài. Trí thức của Thành phố chiếm khoảng 1/5 số trí thức của cả nước. Ước tính, Thành phố hiện có trên 10.000 người làm khoa học, trong đó có hàng nghìn người có học hàm, học vị giáo sư, phó giáo sư, tiến sỹ, thạc sĩ. Cùng với đó, cơ sở vật chất và các thiết chế văn hóa của Thành phố ngày càng được kiện toàn. Cảnh quan môi trường sạch, đẹp. Các chỉ tiêu về phát triển văn hóa - xã hội được đảm bảo. Các giá trị văn hóa truyền thống được phát huy, có tác dụng động viên nhân dân tham gia, phát triển. Công tác an ninh, trật tự, an toàn xã hội được bảo đảm. Người dân ngày càng có ý thức sống, làm việc theo pháp luật, trật tự, kỷ cương, nền nếp, tự giác.

Công tác hợp tác quốc tế về văn hóa, thể thao và du lịch của Thành phố cũng có nhiều nỗ lực và thành tựu. Thông qua hợp tác quốc tế về văn hóa, việc giới thiệu văn hóa, đất nước và con người Việt Nam với nhân dân các nước trên thế giới được mở rộng. Thành phố trở thành cửa ngõ quan trọng, có sức hút để tiếp thu có chọn lọc những tinh hoa văn hóa nhân loại, làm giàu thêm cho nền văn hóa Việt Nam nói chung, văn hóa TPHCM nói riêng.

Trong lĩnh vực văn học, nghệ thuật, TPHCM luôn là một trung tâm lớn của cả nước, từ sáng tác đến lý luận, quảng bá, lưu truyền. Gần 40 năm sau ngày đất nước hoàn toàn thống nhất, hơn 30 năm tiến hành sự nghiệp đổi mới, 15 năm thực hiện Nghị quyết Hội nghị Trung ương 5 khóa VIII (năm 1998) về Xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, văn học, nghệ thuật của Thành phố có bước phát triển mạnh mẽ. Đội ngũ những người làm văn học, nghệ thuật có sự phát triển đáng kể cả về số lượng, chất lượng. Tính chủ động, sáng tạo, tích cực, dân chủ, nhân văn được phát huy, được mở rộng. Việc thể chế hóa đường lối văn hóa, văn nghệ của Đảng được coi trọng và có nhiều cách làm sáng tạo, tạo điều kiện và động viên giới trí thức, văn nghệ sĩ sáng tạo, cống hiến. Các hội văn học, nghệ thuật đã thực hiện tốt hơn nhiệm vụ tập hợp văn nghệ sĩ, hướng dẫn và động viên họ bám sát thực tiễn công cuộc xây dựng và bảo vệ đất nước trong giai đoạn mới, tạo nên nhiều tác phẩm tốt, tạo lập nhiều thành tựu văn học, nghệ thuật có giá trị.

Với báo chí, xuất bản, đây cũng là một trong những lĩnh vực phát triển nhanh của thành phố trong 40 năm qua. Đến thời điểm này, TPHCM là một trong những trung tâm báo chí, xuất bản lớn, năng động, sáng tạo của cả nước. Tính đến năm 2015, thành phố đã có trên 40 cơ quan báo chí gồm Đài Truyền hình Thành phố (HTV) với nhiều kênh sóng, nhiều chương trình, chuyên đề, chuyên mục; Đài Tiếng nói nhân dân Thành phố có 3 kênh sóng; cả thành phố có 17 báo in, 21 tạp chí, 6 báo điện tử, 255 bản tin điện tử tổng hợp, 1300 nhà báo được cấp thẻ cùng với lực lượng kỹ thuật, hậu cần, cộng tác viên và đội ngũ phát hành đông đảo. Trên địa bàn Thành phố có 137 cơ quan báo chí của Trung ương và các địa phương có phóng viên thường trú hoặc văn phòng đại diện. Phần lớn các báo, tạp chí, kênh truyền hình của cả nước đều được phát hành, phát sóng tại TPHCM. Câu thành ngữ "Văn Bắc, báo Nam" là nói về chính thành phố này. Bằng sự năng động, sáng tạo của những người làm báo Thành phố, nhiều tờ báo ở đây đã phát triển mạnh mẽ, ấn tượng, đáp ứng nhu cầu bạn đọc cả nước. Báo Tuổi trẻ, từ một tờ tin nhỏ bé sau ngày giải phóng, rồi lớn dần thành tờ báo với tira ở mức 12.000 bản/ một tuần, nay đã vươn lên 7 kỳ/tuần, nhiều ấn phẩm, đạt lượng tira rất lớn, lúc cao nhất trên nửa triệu bản/kỳ, nay vẫn nằm top đầu của cả nước. Báo chí TPHCM tạo nên diện mạo, dáng vóc, đặc điểm, sức ảnh hưởng, chi phối đời sống thông tin, truyền thông của Thành phố và của cả nước rất to lớn, quan trọng. Sự phong phú, năng động, sáng tạo thường kéo theo ít nhiều sự đa chiều, sôi động và cả sự phức tạp. Nhận rõ đặc điểm lớn này để trong nhận thức, trong lãnh đạo, chỉ đạo, điều hành, Thành phố và Trung ương cần có phương pháp, phương thức khoa học, bản lĩnh, sáng tạo.

Thành phố có 3 nhà xuất bản (Nhà xuất bản Tổng hợp TPHCM, Nhà xuất bản Văn hóa Văn nghệ TPHCM, Nhà xuất bản Trẻ); 4 nhà xuất bản do Trung ương quản lý nhưng về tổ chức Đảng lại trực thuộc Thành ủy; 24 chi nhánh nhà xuất bản trung ương và địa phương; 5 văn phòng đại diện của nhà xuất bản nước ngoài; 250 cơ sở in ấn; 38 công ty phát hành cấp thành phố và hàng trăm nhà sách lớn, cùng các nhà xuất bản trên cả nước, mỗi năm cung cấp hàng vạn đầu sách giá trị, đáp ứng nhu cầu đọc của nhân dân thành phố và cả nước. Cùng với các nhà xuất bản của Trung ương, nhiều nhà xuất bản của Thành phố như Nhà xuất bản Tổng hợp TPHCM, Nhà xuất bản Trẻ, Nhà xuất bản Văn nghệ (trước đây) nay là Văn hóa Văn nghệ TPHCM đã trở thành nơi phát hiện, nuôi dưỡng các tài năng văn học trẻ, trực tiếp góp phần khẳng định sự trưởng thành và đóng góp của nhiều tài năng văn học, nghệ thuật lớn của đất nước ta, góp sức làm giàu và truyền bá sâu rộng nền văn học cách mạng, giới thiệu những tinh hoa văn học, nghệ thuật dân tộc, là cầu nối người đọc Việt Nam với những thành tựu lớn của văn học nhân loại.

Với những thành tựu toàn diện về văn hóa, văn nghệ, báo chí, xuất bản trên đây, vai trò, vị trí của TPHCM đối với khu vực và cả nước ngày càng được nâng cao, được khẳng định. Điều đó được thể hiện trong sự đánh giá, khẳng định của Đảng và Nhà nước trong Nghị quyết 16-NQ/TƯ ngày 10-8-2012 của Bộ Chính trị: "Thành phố Hồ Chí Minh là đô thị đặc biệt, một trung tâm lớn về kinh tế, văn hóa, giáo dục - đào tạo, khoa học - công nghệ, đầu mối giao lưu quốc tế, là đầu tàu, động lực, có sức thu hút và lan tỏa lớn của vùng kinh tế trọng điểm phía Nam, có vị trí chính trị quan trọng của cả nước". Vị thế, vai trò, đóng góp của TPHCM với cả nước, cùng cả nước đã được nâng lên rõ rệt, ngày càng quan trọng, đó cũng là kết quả của sự phấn đấu liên tục của Đảng bộ và nhân dân TPHCM trong 40 năm qua.

(Trích tham luận tại Hội thảo khoa học “TPHCM – 40 năm xây dựng, phát triển và hội nhập")