Âm thầm một dòng chảy

Hình thành từ cuối thế kỷ XIX, phong trào “đờn cây” nhanh chóng lan tỏa khắp lục tỉnh. Ban đầu chỉ là phần hòa nhạc “giúp vui” của ban nhạc lễ giữa các khoảng nghỉ trong các nghi thức hôn - quan - tang - tế. Được sự hưởng ứng của công chúng, các nhạc công được dịp phô diễn những ngón đờn điêu luyện, sáng tác thêm nhiều bài bản mới. Rồi chẳng biết tự bao giờ loại hình âm nhạc của nghi thức, lễ lạc này dần đi vào dân gian hình thành một phong trào ca nhạc rộng khắp Nam Bộ từ đầu thế kỷ XX, gọi là “đờn ca tài tử”. Có một thời, gần như người dân Nam Bộ nào cũng “võ vẽ” vài bản đờn, thuộc dăm ba bài ca.

Lúc sinh thời, GS.TS Trần Văn Khê từng nhận xét: Không có loại hình nghệ thuật nào thể hiện được sự “bình đẳng” như ĐCTT khi bên chiếu tài tử không còn khoảng cách của sự lạ hay quen, thân hay sơ, giàu hay nghèo, sang hay hèn; ở đây, chỉ có tâm hồn đồng điệu say mê tiếng nhạc lời ca.

Theo thời gian, cùng với sự phát triển cực thịnh của sân khấu cải lương, phong trào ĐCTT không còn rầm rộ nhưng vẫn không thể thiếu trong đời sống người dân Nam Bộ, nhất là vùng nông thôn. Đến thời kỳ đổi mới, xã hội phát triển nhanh, nhiều loại hình văn hóa nghệ thuật du nhập ào ạt, sân khấu cải lương rực rỡ là thế cũng dần bị đẩy lùi. ĐCTT dường như chỉ còn là một “dĩ vãng xa xôi”...

Thế nhưng, từ năm 2010, khi triển khai khảo sát phong trào ĐCTT ở 21 tỉnh thành Nam Bộ để lập hồ sơ trình UNESCO công nhận Di sản, nhiều người đã không khỏi bất ngờ trước sức sống mãnh liệt của ĐCTT trong đời sống người dân Nam Bộ. Bất cứ tỉnh thành nào, gần như từ cấp xã trở lên là đã có Câu lạc bộ (CLB) ĐCTT. Ngay tại TPHCM, một TP có nhịp sống sôi động nhất cả nước, với nhiều loại hình nghệ thuật mang hơi thở đương đại nhưng lại có đến 118 CLB ĐCTT với hơn 1.000 tài tử đờn và 1.000 tài tử ca. Trong đó, có những gia đình cả 3 đời đều theo ĐCTT.

Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa TPHCM Lê Văn Lộc khẳng định: Chính ở TP hiện đại bậc nhất này, phong trào ĐCTT lại phát triển rất mạnh và xuyên suốt từ năm 1985 đến nay với hệ thống các CLB ĐCTT sinh hoạt rộng khắp đến cấp xã, phường. Các liên hoan ĐCTT cấp cơ sở vẫn tổ chức đều đặn từng năm và 2 năm một lần cho liên hoan cấp thành. Và việc lập hồ sơ Di sản cho ĐCTT như một động thái thổi bùng ngọn lửa phong trào lên cao, cũng như thay đổi tinh thần, nhận thức của giới tài tử TP rằng với họ, ĐCTT không còn là những “cuộc chơi” đơn thuần vì sở thích nữa mà tài năng của họ đang đóng góp trực tiếp vào việc vinh danh loại hình nghệ thuật đặc sắc của miền Nam, khẳng định giá trị văn hóa Việt với thế giới. Từ đây, hàng loạt CLB ĐCTT mới ra đời, hàng loạt tọa đàm, hội thảo, sân chơi về ĐCTT được tổ chức khắp nơi. Đặc biệt, tháng 9/2011, TPHCM lần đầu tổ chức Nhạc hội Đờn ca tài tử với sự tham gia của hơn 300 tài tử đờn và tài tử ca của TP và 8 tỉnh thành Nam Bộ. Lần đầu tiên sau năm 1975, có một liên hoan ĐCTT quy tụ được lực lượng hùng hậu đến vậy. Nhạc hội như một cuộc biểu dương lực lượng của giới ĐCTT, phô diễn tiềm năng của nhiều ngón đờn, giọng ca bấy lâu nay vẫn ẩn mình trong dân chúng...

Đêm 12/2/2014, tại Hội trường Thống Nhất, TPHCM đã long trọng tổ chức Lễ đón Bằng của UNESCO công nhận nghệ thuật Đờn ca tài tử Nam Bộ là Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại với sự chứng kiến của hơn 5.000 khán giả tại chỗ và hàng triệu khán giả xem truyền hình. Đây thực sự là một “đêm không ngủ” của giới tài tử Nam Bộ với niềm vinh dự và hạnh phúc lớn lao khi lần đầu tiên một loại hình nghệ thuật đặc trưng đất phương Nam được vinh danh khẳng định những giá trị văn hóa nổi bật được kế thừa, nuôi dưỡng và phát triển trên vùng đất mới.

Chương trình giao lưu đờn ca tài tử tại Quận 1.

Nỗ lực giữ gìn và phát huy giá trị Di sản

Phó Giám đốc Trung tâm Văn hóa TPHCM Lê Văn Lộc cho biết nghệ thuật ĐCTT đã có được sự quan tâm, ủng hộ của Thành ủy TPHCM ngay từ khi mới tiến hành lập hồ sơ. Và sau 2 năm trở thành Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại, phong trào ĐCTT tại TPHCM vẫn phát triển đúng hướng, đi vào cả chiều rộng lẫn chiều sâu, đáp ứng yêu cầu của UNESCO về việc giữ gìn và phát huy giá trị Di sản.

Đến nay, so với năm 2010, số lượng CLB ĐCTT đang hoạt động đã phát triển gần gấp 2 lần với gần 300 CLB. Trong đó, gắn với phong trào xây dựng nông thôn mới, có hơn 100 CLB ĐCTT đang hoạt động ở 56 xã nông thôn mới trên địa bàn TP (mỗi xã duy trì ít nhất 1 CLB). Từ năm 2013, hệ thống các hội thi ĐCTT của TP được mở rộng với những liên hoan thường niên cấp cơ sở, liên hoan ĐCTT các xã nông thôn mới và mở rộng quy mô liên hoan cấp thành trở thành Liên hoan ĐCTT TPHCM - giải “Hoa Sen Vàng” tổ chức 2 năm một lần (2013, 2015)... Các quận huyện cũng có chương trình giao lưu, liên hoan, hội thi riêng với quy mô khác nhau. Tất cả cùng tạo nên những sân chơi lành mạnh, cuốn hút giới đờn ca, đồng thời phát hiện thêm nhiều nhân tố mới bổ sung cho phong trào. Từ đây, một lực lượng “tài tử măng non” (từ 5 đến 13 tuổi) bắt đầu xuất hiện và được quan tâm, bồi dưỡng, tạo cơ hội cho các em phát triển tài năng, xây dựng đội ngũ kế thừa đưa phong trào phát triển căn cơ, bền vững. TS. Mai Mỹ Duyên, người có nhiều năm gắn bó và nghiên cứu nghệ thuật ĐCTT chia sẻ: “Chúng tôi rất xúc động khi ĐCTT vẫn “sống”, vẫn còn “trong máu” người miền Nam. Bấy lâu nay chúng ta đã có phần chủ quan khi nghĩ rằng lớp trẻ đã quay lưng với nghệ thuật truyền thống nhưng qua lần lập hồ sơ, qua những lần chấm thi các liên hoan, hội thi ĐCTT khắp Nam Bộ thì tôi lại thấy tin tưởng khi nhiều em trẻ hát rất hay, nhịp rất vững, chứng tỏ các em phải học hành đàng hoàng, hoặc sinh ra trong gia đình ĐCTT. Các em lại có phong cách biểu diễn rất hiện đại, chuyên nghiệp không thua gì nhạc trẻ, đánh đổ những ấn tượng, quan niệm sai lầm lâu nay là mê cổ nhạc thì quê mùa”…

Đặc biệt, với việc tổ chức thành công các cuộc vận động sáng tác lời mới cho 20 bản Tổ, bài ca Vọng cổ và chặp cải lương dành cho người lớn và cả thiếu nhi đã phần nào bổ sung những tác phẩm mới, mang hơi thở thời đại vào hệ thống tiết mục trình diễn. Cũng là nỗ lực “làm mới” và đưa ĐCTT đến gần hơn đại bộ phận công chúng, nhất là khán giả trẻ. Việc ĐCTT - cải lương luôn được ưu ái xuất hiện trong các chương trình lễ hội, kỷ niệm lớn của TP đã khẳng định sự quan tâm của chính quyền TP cho những giá trị truyền thống, là hành động thiết thực giữ gìn và quảng bá nghệ thuật dân tộc.

Chương trình Nhạc hội Đờn ca tài tử 2011.

Trong 2 năm qua, TPHCM đã nỗ lực hạn chế việc “thương mại hóa” ĐCTT, “cải lương hóa” ĐCTT, ĐCTT hoạt động trôi nổi trong nhà hàng, quán nhậu..., từ đó dần tìm lại những giá trị cốt lõi của loại hình nghệ thuật này: đưa phong trào ĐCTT trở về với quần chúng nhân dân, là những “cuộc chơi” nghệ thuật từ trong dân gian của những tâm hồn đồng điệu - qua đó tích cực thực hiện Chương trình hành động quốc gia của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch nhằm bảo vệ và phát huy giá trị nghệ thuật ĐCTT - Di sản Văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại.