Tái cấu trúc không gian
Trước yêu cầu phát triển trong giai đoạn mới, Thành phố Hồ Chí Minh cấp thiết phải tái cấu trúc toàn diện mô hình phát triển; trong đó quy hoạch không gian đóng vai trò trung tâm.
Điểm mới của giai đoạn này là mô hình Thành phố sau hợp nhất, mở ra không gian phát triển với quy mô lớn hơn, hướng tới vai trò siêu đô thị vùng tích hợp cao.
Theo các chuyên gia, không gian đô thị hiện vẫn phát triển phân mảnh theo địa giới hành chính, thiếu liên kết vùng; trong khi hạ tầng, đặc biệt là giao thông liên vùng, chưa theo kịp yêu cầu của một siêu đô thị.
Giám đốc Sở Quy hoạch-Kiến trúc Thành phố Hồ Chí Minh Võ Hoàng Ngân cho biết, việc lập Quy hoạch tổng thể Thành phố Hồ Chí Minh không chỉ là yêu cầu về mặt chuyên môn, mà là nhiệm vụ chính trị có ý nghĩa chiến lược nhằm xác lập nền tảng phát triển cho thành phố trong 50-100 năm tới.
Quy hoạch này được nghiên cứu với tầm nhìn dài hạn, hướng tới xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh trở thành siêu đô thị bền vững, sáng tạo và đáng sống hàng đầu khu vực châu Á-Thái Bình Dương.
Thành phố được định hướng phát triển theo mô hình siêu đô thị tích hợp, đa trung tâm; trong đó các khu vực được tổ chức như các cực phát triển có tính bổ trợ lẫn nhau.
Cấu trúc tổng thể được hình thành theo định hướng “một không gian-ba vùng-một đặc khu." Vùng lõi Thành phố Hồ Chí Minh giữ vai trò trung tâm tài chính, dịch vụ và đổi mới sáng tạo; khu vực Bình Dương là trung tâm công nghiệp công nghệ cao; khu vực Bà Rịa-Vũng Tàu phát triển kinh tế biển, cảng biển và năng lượng; Côn Đảo định hướng du lịch sinh thái đặc thù.
Điểm cốt lõi của mô hình này là không gian phát triển không còn bị chia cắt bởi địa giới hành chính, mà vận hành theo logic kinh tế, chức năng và liên kết vùng.
Các cực phát triển được kết nối thông qua hệ thống hạ tầng đồng bộ, chia sẻ nguồn lực và phối hợp phát triển, qua đó khắc phục tình trạng phân mảnh và cạnh tranh nội bộ.
Trên cơ sở đó, thành phố xác lập các hành lang phát triển chiến lược đóng vai trò khung xương của cấu trúc không gian. Hành lang phía Đông kết nối Thành phố Hồ Chí Minh với Đồng Nai và sân bay Long Thành, hình thành cực tăng trưởng mới.
Hành lang phía Tây và phía Nam liên kết với Đồng bằng sông Cửu Long, mở rộng không gian phát triển. Hành lang ven biển phía Nam kết nối Cần Giờ với cụm cảng Cái Mép-Thị Vải và khu vực Hồ Tràm. Cùng với đó, trục Bắc-Nam định hướng trở thành một hành lang công nghiệp-đô thị-dịch vụ xuyên suốt.
Giữa tháng 3 vừa qua, Ủy ban Nhân dân Thành phố Hồ Chí Minh đã có quyết định giao Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh là cơ quan lập Quy hoạch tổng thể Thành phố Hồ Chí Minh. Thời hạn hoàn thành việc trình, phê duyệt Quy hoạch tổng thể trước ngày 30/11/2026.
Ông Trương Minh Huy Vũ, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, hiện các nhóm tư vấn quy hoạch Thành phố Hồ Chí Minh đã thảo luận và tham chiếu quy hoạch của Hà Nội cùng một số đô thị lớn trên thế giới có quy mô tương đồng.
Theo ông Vũ, thành phố cần xác lập triết lý phát triển mới với cấu trúc 3 vùng, các hành lang động lực và đặc khu. Không gian đô thị được tổ chức theo mô hình đa cực, đa trung tâm, đa hành lang và đa trục phát triển, mở rộng theo nhiều hướng, mỗi hướng mở rộng đều đóng vai trò trục động lực cho tăng trưởng kinh tế-xã hội.
“Thành phố Hồ Chí Minh đặt ra mô hình đô thị nhiều chiều, gồm không gian mặt đất, không gian ngầm và không gian tầm thấp; tức là phát triển đa chiều để tận dụng được các hướng khác nhau,” ông Vũ chia sẻ, đồng thời cho rằng Luật Đô thị đặc biệt cần tập trung đến khai thác dư địa phát triển từ quỹ đất thông qua các công cụ tài chính đô thị như phát triển mô hình TOD, khai thác không gian tầm thấp.
Các tòa chung cư dọc với tuyến metro số 1 và đại lộ Võ Nguyên Giáp, thành phố Thủ Đức. (Ảnh: TTXVN)Hạ tầng dẫn dắt
Một định hướng đột phá trong quy hoạch là phát triển đô thị gắn với giao thông công cộng (TOD), đặc biệt là hệ thống đường sắt đô thị và liên vùng.
Các khu vực phát triển mới sẽ được tổ chức quanh các đầu mối giao thông nhằm giảm áp lực giao thông và nâng cao hiệu quả sử dụng đất, đồng thời phát triển hạ tầng kỹ thuật đồng bộ phục vụ đô thị thông minh.
Để hiện thực hóa định hướng hạ tầng dẫn dắt phát triển, Thành phố Hồ Chí Minh đang đẩy mạnh đầu tư các dự án giao thông quy mô lớn, đặc biệt là hệ thống metro và các tuyến kết nối vùng.
Giám đốc Sở Xây dựng Thành phố Hồ Chí Minh Trần Quang Lâm cho biết, đến năm 2030, thành phố đặt mục tiêu cơ bản hoàn thành hạ tầng khung giao thông đô thị, trong đó dự kiến đưa vào khai thác ít nhất 6 tuyến metro với tổng chiều dài khoảng 187 km, kết nối các trục lớn và liên kết với sân bay Long Thành.
Đối với các dự án hạ tầng giao thông, thời gian tới thành phố sẽ triển khai theo cơ chế cấp bách đối với một số dự án đầu tư công, đồng thời đẩy mạnh thực hiện các dự án theo phương thức đối tác công tư (PPP) nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn về giao thông.
Theo ông Võ Hoàng Ngân, việc kiến trúc lại không gian phát triển đô thị lần này không chỉ là điều chỉnh kỹ thuật quy hoạch, mà còn là tái cấu trúc toàn diện mô hình phát triển thành phố, tận dụng hiệu quả các cơ chế đặc thù được Quốc hội cho phép để tạo lập một không gian phát triển mới, hiện đại, thông minh và bền vững.
Trên cơ sở các định hướng và vấn đề đặt ra, ông Võ Hoàng Ngân cho rằng, cần xác lập rõ quan điểm phát triển Thành phố theo không gian chức năng, tăng cường điều phối vùng và lấy hạ tầng làm nền tảng dẫn dắt phát triển.
Thành phố cần nghiên cứu cơ chế điều phối liên vùng phù hợp với mô hình đô thị mở rộng; ưu tiên đầu tư các hành lang hạ tầng chiến lược và phát triển đô thị theo mô hình TOD.
“Không gian phát triển mới chính là yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh và vị thế của thành phố trong tương lai. Thành phố cần chuyển mạnh từ phát triển theo địa giới hành chính sang phát triển theo không gian chức năng và chuỗi giá trị,” ông Ngân chia sẻ.
Về nguồn lực, Viện trưởng Viện Nghiên cứu phát triển Thành phố Hồ Chí Minh Trương Minh Huy Vũ cho biết, trong xây dựng dự thảo Luật Đô thị đặc biệt, thành phố phải có công cụ tài chính đô thị, bởi còn nhiều dư địa từ quỹ đất TOD đến không gian thu phí, lệ phí…
Trong khi đó, Giám đốc Sở Tài chính Thành phố Hồ Chí Minh Hoàng Vũ Thảnh cho biết sẽ tham mưu thành phố đẩy mạnh các dự án theo phương thức đối tác công tư (PPP) thu hút các dự án quy mô lớn, dự án chiến lược, đặc biệt là mô hình TOD dọc các tuyến metro và Vành đai 3.
Các công cụ tài chính mới cũng được nghiên cứu như trái phiếu chính quyền đô thị và trái phiếu công trình để đa dạng hóa nguồn vốn vào hạ tầng.
Tại Hội nghị Thành ủy lần thứ Năm, Bí thư Thành ủy Thành phố Hồ Chí Minh Trần Lưu Quang cho biết thành phố định hướng cơ chế phát triển dài hạn là tập trung phối hợp với các cơ quan Trung ương xây dựng dự thảo Luật Đô thị đặc biệt (thay thế các Nghị quyết thí điểm) nhằm tạo hành lang pháp lý bền vững, thu hút nhà đầu tư chiến lược; đẩy mạnh hình thức đối tác công tư (PPP), tận dụng hiệu quả nguồn lực đất đai để tái đầu tư phát triển hạ tầng.
Quy hoạch tổng thể lần này không chỉ là một đồ án quy hoạch đơn thuần, mà là công cụ chiến lược để tái định hình mô hình phát triển đô thị, tạo nền tảng để Thành phố Hồ Chí Minh trở thành siêu đô thị hiện đại, thông minh và bền vững trong khu vực.