Truyền thông số “lên ngôi”, đạo đức xuống cấp
Việt Nam bắt đầu kết nối với mạng Internet toàn cầu vào tháng 11-1997, cách nay tròn 20 năm. Trong 20 năm đó, 10 năm đầu (1997-2007) có thể xem là khoảng thời gian “gieo hạt, nảy mầm” của các phương thức truyền thông hiện đại thông qua mạng Internet với một số báo điện tử, trang thông tin điện tử có quy mô nhỏ, tác động xã hội không lớn. Nhưng 10 năm sau (2007-2017), chúng ta đã chứng kiến một cuộc bứt phá, “lên ngôi” khá ngoạn mục của các phương tiện truyền thông hiện đại thông qua Internet. Cùng với đó là sức ép cạnh tranh ngày càng gia tăng dẫn đến sự khó khăn không thể tránh khỏi của hàng loạt tờ báo từng “vang bóng một thời”. Cùng với sự đổi ngôi đó, chúng ta hết sức xót xa, đau đớn khi chứng kiến tình trạng đạo đức nghề báo bị xâm hại nghiêm trọng; nhiều người lấy danh nghĩa nhà báo đi tống tiền, một số nhà báo vi phạm đạo đức nghề nghiệp, khái niệm “truyền thông bẩn” bắt đầu xuất hiện gây ra sự nhức nhối trong làng báo nói riêng và xã hội nói chung...
Nhìn lại chặng đường 10 năm qua, có thể nhận diện một số nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng này, trong đó có cả nguyên nhân khách quan lẫn nguyên nhân chủ quan.
Cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu xuất hiện cuối năm 2007, đầu năm 2008 đã khiến hàng chục ngàn tờ báo trên khắp thế giới buộc phải đóng cửa do mất hợp đồng quảng cáo - nguồn thu nhập chính của hầu hết các báo, trong đó có nhiều tờ báo nổi tiếng thế giới với hàng chục năm, thậm chí hơn 100 năm hình thành và phát triển. Việc hàng loạt tập đoàn, công ty trên khắp thế giới phá sản đã tác động nhất định đến nền kinh tế Việt Nam. Thời điểm ấy, nhiều tập đoàn, công ty trong nước - do khó khăn thực sự hoặc chủ động phòng ngừa rủi ro... đã hủy, dừng hợp đồng quảng cáo khiến nhiều cơ quan báo chí, nhất là báo in lâm vào cảnh khó khăn về tài chính. Nhiều cơ quan báo chí đã phải “thắt lưng, buộc bụng”, giảm thiểu chi phí, hạn chế tuyển nhân sự, thậm chí phải ngừng xuất bản một số ấn bản không còn hiệu quả về mặt tài chính sau một thời gian dài nỗ lực cầm cự. Nhiều cơ quan báo chí đã tìm mọi cách để cân bằng thu - chi, chăm lo cuộc sống cho cán bộ, nhân viên của mình, đó là sự nỗ lực rất đáng ghi nhận. Tuy nhiên, trong sự khó khăn đó cũng đã xuất hiện một số hiện tượng gây ảnh hưởng không tốt đến đạo đức nghề báo.
Bên cạnh đó, trong những năm qua, sự phát triển như vũ bão của công nghệ hiện đại, kỹ thuật số, Internet và mạng xã hội đã dẫn đến sự bùng nổ thông tin. Với các thiết bị kỹ thuật số như: smartphone, iPaq, laptop... việc cung cấp thông tin không còn giới hạn về không gian lẫn thời gian. Ban đầu là sự bỡ ngỡ, nhưng sau một thời gian đã trở thành thói quen và không cần quá lâu, nó đã làm thay đổi cách tiếp cận thông tin của nhiều người, nhất là với giới trẻ. Một số báo điện tử bắt đầu tăng cường đầu tư, mở rộng quy mô và nhanh chóng phát triển, thu hút sự chú ý của dư luận xã hội. Các báo điện tử, trang mạng với chức năng truyền thông đa phương tiện (Multimedia), có khả năng tích hợp cả 3 phương thức thông tin truyền thống như báo chữ (in), báo hình (truyền hình) và báo nói (đài phát thanh) đã lấy đi rất nhiều độc giả và làm thay đổi thói quen tiếp nhận thông tin thông thường, khiến một số tờ báo bị sụt giảm lượng phát hành nghiêm trọng. Lượng người truy cập vào các báo, trang thông tin điện tử ngày càng tăng mạnh; một lượng lớn quảng cáo và không ít nhân sự bắt đầu dịch chuyển từ các cơ quan báo in sang các báo điện tử. Việc mở rộng, phát triển quá “nóng” của một số báo điện tử, đặc biệt là các trang mạng, ấn phẩm phụ... đã khiến chất lượng nguồn nhân lực trong lĩnh vực báo chí trong thời gian qua giảm sút, trong đó vấn đề đạo đức nghề báo chưa được quan tâm, thậm chí còn bị xem nhẹ.
Một thực tế mà chúng ta không thể không thừa nhận, đó là tình trạng cấp phép ồ ạt hàng loạt ấn phẩm, trang mạng và sự lơ là, thậm chí có chỗ, có nơi còn buông lỏng quản lý của một số cơ quan chức năng. Để có thể vận hành các ấn phẩm, trang mạng dạng này, hàng ngàn con người chưa từng được đào tạo về chuyên môn lẫn nghiệp vụ, hoàn toàn xa lạ với các chuẩn mực của đạo đức nghề báo nhưng... “bỗng dưng thành nhà báo”, chuyên đi tống tiền, “đánh hội đồng” các doanh nghiệp; bôi nhọ, bới móc đời tư các cá nhân để phục vụ lợi ích của bản thân.
Trong quá trình phát triển, trước sự cám dỗ của vật chất, cũng có một số người làm báo bị suy thoái về đạo đức, lối sống, bẻ cong ngòi bút, đi ngược lại với lợi ích của Tổ quốc, của dân tộc.
Một số giải pháp nhằm nâng cao đạo đức nghề báo
Trong thời gian tới, công nghệ truyền thông của thế giới sẽ tiếp tục phát triển mạnh mẽ; những tiện ích, lợi thế của các phương thức thông tin qua mạng Internet sẽ ngày càng được phát huy tối đa. Các thiết bị điện tử sẽ được tích hợp nhiều chức năng hơn nữa nhằm thỏa mãn nhu cầu thông tin, truyền thông của con người. Các báo, trang thông tin điện tử đa phương tiện, mạng xã hội... sẽ tiếp tục chiếm ưu thế, trong khi đó nhiều cơ quan báo chí chính thống - nhất là báo giấy có thể còn đối diện với không ít khó khăn. Tình trạng này sẽ tác động vào tâm tư, tình cảm và tư tưởng một bộ phận không nhỏ những người làm báo chân chính. Về lâu dài, nó có thể tác động đến đạo đức nghề nghiệp của một số người, nhất là khi có sự so sánh về vật chất giữa những người làm báo chân chính và những người “làm báo” kiểu chụp giật, “lá cải”, câu like, câu view... “Miếng bánh” thị trường dành cho các báo chính thống ngày càng bị thu hẹp, trong khi đó, sức ép cạnh tranh vẫn tiếp tục tăng. Không chỉ cạnh tranh với các phương tiện truyền thông số, sức ép cạnh tranh giữa các báo với nhau cũng tiếp tục tăng.
Để hạn chế các khó khăn, thách thức này, các cơ quan báo chí nên sớm tổ chức nghiên cứu và chủ động tái cơ cấu bộ máy cho phù hợp với tình hình mới. Các bộ phận xuất bản phải có khả năng “tác chiến” linh hoạt; tăng cường khả năng tương tác với bạn đọc; đào tạo đội ngũ phóng viên theo hướng đa năng, có khả năng viết - chụp ảnh - quay phim và tác nghiệp hiện trường nhanh, chính xác; các bộ phận gián tiếp cần được tinh gọn hơn; đầu tư phát triển các báo điện tử, trang thông tin điện tử với công nghệ hiện đại, có khả năng ứng dụng, tích hợp và tương tác cao. Việc xây dựng mô hình “tòa soạn hội tụ” cần chú trọng tính hiệu quả, phát huy được thế mạnh của từng phương tiện truyền thông.
Các cơ quan báo chí nên có sự nghiên cứu bài bản hơn về xây dựng, đầu tư phát triển thương hiệu cho cơ quan/tập thể báo chí của mình và cho chính cá nhân các nhà báo. Trong đó, đạo đức nghề báo phải được xem là một trong những tiêu chí quan trọng hàng đầu. Việc xây dựng, phát triển thương hiệu báo chí thành công sẽ góp phần quan trọng trong việc ngăn chặn tình trạng sa sút về đạo đức nghề báo, tạo dựng niềm tin của bạn đọc và khẳng định vị trí của cơ quan báo chí cũng như cá nhân nhà báo trong tâm trí, tình cảm của cộng đồng.
Trong thời gian tới, tình trạng bất cứ ai cũng có thể đưa thông tin lên mạng xã hội, các trang cá nhân còn tiếp diễn, thậm chí ở mức độ nhiều hơn, nguy hiểm hơn. Điều đó đặt ra yêu cầu đối với các cơ quan chức năng là phải nhanh chóng có cơ chế kiểm soát, quản lý sao cho hiệu quả nhằm hạn chế các thông tin sai lệch, thiếu kiểm chứng, gây tác hại cho cộng đồng, xã hội, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến hình ảnh của những người làm báo chân chính.
Với sự phát triển mạnh mẽ, rộng khắp của các phương tiện truyền thông trên Internet, nếu không có các phương pháp quản lý hiệu quả, trong thời gian tới, tình trạng đánh đấm, bôi xấu, truyền thông bẩn... vẫn có thể tiếp tục gây rối cho xã hội, làm ảnh hưởng nghiêm trọng đến hình ảnh nền báo chí cách mạng và đạo đức nghề báo. Do đó, cần nhanh chóng đổi mới phương thức quản lý báo chí - truyền thông cho phù hợp hơn với tình hình mới.
Các cơ quan chức năng cần sớm có các biện pháp nhằm chấn chỉnh công tác quản lý báo chí. Trong đó, nên tổ chức, sắp xếp lại cho hợp lý hơn; đồng thời xử lý nghiêm các tổ chức và cá nhân vi phạm luật pháp về báo chí; nâng cao chất lượng và đổi mới phương thức lãnh đạo, chỉ đạo trong thông tin, tuyên truyền; hỗ trợ kịp thời cho các cơ quan báo chí chính thống đang làm nhiệm vụ chính trị để đội ngũ những người làm báo chân chính yên tâm công tác, toàn tâm toàn ý thực hiện nhiệm vụ được giao.
Các cơ quan báo chí nên tăng cường quản lý, bồi dưỡng, đào tạo phóng viên không chỉ về chuyên môn, nghiệp vụ mà còn đặc biệt quan tâm đến vấn đề đạo đức nghề nghiệp; xem đây là công việc thường xuyên, lâu dài. Đồng thời có các giải pháp nhằm hạn chế tối đa tình trạng lạm dụng chức năng nghề nghiệp để trục lợi, gây ảnh hưởng xấu đến đạo đức nghề nghiệp của đại đa số những người làm báo chân chính. Song song đó, hội nhà báo các cấp từ trung ương đến địa phương cũng cần tăng cường các hoạt động sinh hoạt, trao đổi về đạo đức nghề nghiệp.
Ngoài ra, cần không ngừng tăng cường nâng cao dân trí trong lĩnh vực thông tin-truyền thông nhằm tạo ra những con người có khả năng tiếp nhận thông tin thông minh. Chính những người tiếp nhận thông tin thông minh này sẽ nhận biết đâu là nguồn thông tin đáng tin cậy, đâu là nguồn thông tin giả, xấu, độc. Cũng chính họ và chỉ có họ mới có đủ khả năng làm cho những nguồn thông tin giả, xấu, độc hại bị tiêu diệt một khi họ đã nhận diện được và quay lưng với các nguồn thông tin này.
Rèn luyện đạo đức nghề báo gắn với học tập, làm theo Bác
Chủ tịch Hồ Chí Minh là người sáng lập nền báo chí cách mạng Việt Nam. Báo Thanh niên - Cơ quan ngôn luận của Tổng bộ “Việt Nam Thanh niên cách mạng Đồng chí hội” ra số đầu tiên vào ngày 21-6-1925 tại Quảng Châu (Trung Quốc) do Bác sáng lập và trực tiếp chỉ đạo. Từ bài báo đầu tiên “Vấn đề dân bản xứ” đăng trên tờ Nhân đạo (L’Humanité) của Đảng Cộng sản Pháp vào ngày 2-8-1919 đến bài báo cuối cùng đăng trên báo Nhân Dân ngày 1-6-1969 “Nâng cao trách nhiệm chăm sóc và giáo dục thiếu niên, nhi đồng”, Bác Hồ đã để lại một di sản vô cùng quý giá: khoảng 2.000 bài báo với rất nhiều thể loại, bút danh khác nhau.
Trong cuộc đời 60 năm viết báo, làm báo của mình, nhà báo kiệt xuất Nguyễn Ái Quốc - Hồ Chí Minh đã tạo dựng nên một phong cách, một tấm gương đạo đức sáng ngời cho những người chiến sĩ cầm bút đấu tranh trên mặt trận tư tưởng, định hình nên những chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp cho người làm báo Việt Nam.
Đạo đức nghề báo là một nội dung quan trọng của tư tưởng Hồ Chí Minh mang giá trị lý luận và thực tiễn sâu sắc. Chủ tịch Hồ Chí Minh là tấm gương sáng ngời về đạo đức của người làm báo.
Tư tưởng về đạo đức nghề báo của Hồ Chí Minh thể hiện ở 7 nội dung chủ yếu như sau: 1. Đạo đức cách mạng, đạo đức nghề báo là cái gốc của nhà báo; 2. Những người làm báo phải có lập trường chính trị vững vàng, tuyệt đối trung thành với Đảng, với nhân dân; 3. Những người làm báo phải luôn gắn bó với nhân dân, hết lòng phục vụ nhân dân; 4. Những người làm báo phải nâng cao tinh thần trách nhiệm trước Đảng, trước nhân dân; 5. Những người làm báo phải trung thực, khách quan, tôn trọng sự thật; 6. Những người làm báo phải chịu khó rèn luyện, trau dồi kiến thức và học tập suốt đời; 7. Những người làm báo phải nêu cao tinh thần phê bình và tự phê bình.
Trong thời gian gần đây, nhiều cơ quan báo chí đã quan tâm hơn đến công tác đào tạo, bồi dưỡng trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, đạo đức nghề báo, lý luận chính trị cho đội ngũ những người làm báo. Tuy nhiên, cũng còn không ít cơ quan báo chí mới chỉ quan tâm đến công tác đào tạo chuyên môn, nghiệp vụ mà chưa thật sự chú trọng việc bồi dưỡng đạo đức nghề báo, nâng cao trình độ lý luận chính trị cho đội ngũ cán bộ quản lý, phóng viên, biên tập viên.
Sau 5 năm thực hiện Chỉ thị số 03-CT/TW ngày 14-5-2011 của Bộ Chính trị khóa XI về “Tiếp tục đẩy mạnh học tập và làm theo tấm gương đạo đức Hồ Chí Minh”, ngày 15-5-2016, Bộ Chính trị khóa XII đã ban hành Chỉ thị số 05-CT/TW về “Đẩy mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh”. Theo đánh giá của lãnh đạo Ban Tuyên giáo Trung ương, sau hơn 1 năm triển khai Chỉ thị 05, nhìn chung đã đạt được một số kết quả bước đầu, trong đó có vai trò, sự đóng góp tích cực của các cơ quan báo chí, truyền thông, trong đó có một số cơ quan báo chí ở TP. Hồ Chí Minh.
Để ngăn chặn tình trạng sa sút, xuống cấp về đạo đức nghề báo, chống suy thoái về tư tưởng chính trị của một số người đang tham gia công tác báo chí, cần có nhiều giải pháp đồng bộ, khả thi với sự vào cuộc mạnh mẽ của các cơ quan quản lý, cơ quan chủ quản, hội nhà báo các cấp, các đơn vị báo chí và đội ngũ những người làm báo. Đặc biệt, trong thời gian tới, cần tăng cường bồi dưỡng, rèn luyện, nâng cao đạo đức nghề báo gắn với việc học tập, làm theo tư tưởng, đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh.