Xét về bản chất, tự do, dân chủ là quyền cơ bản của con người được tham gia quản lý đời sống chính trị, kinh tế, văn hóa, xã hội một cách chủ động, bình đẳng… Tuy nhiên, quyền luôn phải gắn với nghĩa vụ, trách nhiệm của mỗi cá nhân với những cam kết vì lợi ích và sự phát triển chung của cộng đồng, xã hội. Hiện nay, hầu hết công dân Việt Nam đều nhận thức và thực hiện đúng quyền tự do, dân chủ của mình thông qua việc tham gia góp ý hoạch định các chiến lược phát triển đất nước, xây dựng chính sách, pháp luật; giám sát tổ chức hoạt động của hệ thống chính trị; phát hiện, tố cáo, khiếu nại, đẩy lùi tiêu cực ra khỏi đời sống xã hội, phản biện xã hội, tích cực tham gia phát triển kinh tế-xã hội gắn với quyền và nghĩa vụ làm chủ đất nước… Nhờ đó, Việt Nam đã có bước phát triển vượt bậc, tạo những tiền đề quan trọng để đưa đất nước vững bước vào kỷ nguyên mới.

Tuy nhiên, một số cá nhân, tổ chức đã lợi dụng các quyền này như một công cụ để phục vụ mục đích cá nhân hoặc chính trị lệch lạc, chống phá Đảng, Nhà nước, đi ngược lại lợi ích quốc gia, dân tộc. Các đối tượng đánh tráo khái niệm, nhân danh: “tự do ngôn luận”, “dân chủ”, “nhân quyền”, lợi dụng sự hạn chế trong nhận thức pháp luật của một bộ phận người dân chưa phân biệt rõ ranh giới giữa việc thực hiện quyền và nghĩa vụ cùng môi trường thông tin mở, nhất là không gian mạng để phát tán các thông tin bịa đặt, sai sự thật, xuyên tạc chủ trương, đường lối, chính sách đúng đắn của Đảng và Nhà nước; kêu gọi, cổ xúy các hành vi vi phạm pháp luật, gây rối trật tự, làm mất an toàn, an ninh xã hội; kích động, lan truyền tâm lý bất mãn, chia rẽ, phá vỡ khối đại đoàn kết toàn dân tộc…

Những thủ đoạn được chúng sử dụng vô cùng tinh vi, khó nhận biết như: lồng ghép giữa thông tin đúng và sai, giữa phản ánh tiêu cực có thật với suy diễn, quy kết thiếu căn cứ; khai thác một số hạn chế, bất cập trong quản lý phát triển xã hội, các vụ việc phức tạp, nhạy cảm để thổi phồng, bóp méo bản chất vấn đề, từ đó dẫn dắt dư luận theo hướng tiêu cực; lợi dụng danh nghĩa “phản biện xã hội”, “đấu tranh vì dân chủ” để hợp thức hóa hành vi vi phạm pháp luật, biến quyền tự do ngôn luận thành công cụ công kích, xuyên tạc…

Với những hệ lụy nghiêm trọng mà các hành vi lợi dụng quyền tự do, dân chủ gây ra, Việt Nam đã thiết lập hệ thống quy định pháp luật chặt chẽ và chế tài xử lý nghiêm minh. Điều 331, Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017, 2025) quy định về “Tội lợi dụng các quyền tự do dân chủ xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân”, phạt cải tạo không giam giữ đến 3 năm hoặc phạt tù từ 6 tháng đến 3 năm đối với những người lợi dụng các quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tự do tín ngưỡng, tôn giáo, tự do hội họp, lập hội và các quyền tự do dân chủ khác xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền, lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân; phạt tù từ 2 đến 7 năm đối với tội gây ảnh hưởng xấu đến an ninh, trật tự, an toàn xã hội.

Trước những quy định nghiêm minh của pháp luật cùng việc xử lý công khai, kịp thời nhiều vụ việc lợi dụng quyền tự do, dân chủ gây hậu quả nghiêm trọng, bản chất của những hành vi núp bóng “giám sát xã hội”, “phản biện chính sách”, “thúc đẩy tự do, dân chủ, nhân quyền”… đã từng bước được làm rõ. Các trường hợp như Phạm Đoan Trang, Lê Trung Khoa, Nguyễn Văn Đài… khi đưa ra xét xử cho thấy một thủ đoạn quen thuộc: lợi dụng quyền tự do, dân chủ để phát tán thông tin sai lệch, xuyên tạc đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước, đưa tin thiếu kiểm chứng hướng lái dư luận, gây phương hại đến an ninh quốc gia và lợi ích của nhân dân.

Trước những động thái xử lý nghiêm minh theo quy định pháp luật, các thế lực thù địch, phản động lại gia tăng hoạt động chống phá trên mặt trận tư tưởng-truyền thông. Chúng cố tình bóp méo bản chất các vụ việc, xuyên tạc việc thực thi pháp luật của Việt Nam thành “đàn áp”, “bóp nghẹt tự do, dân chủ”, từ đó lan truyền luận điệu cho rằng Việt Nam không tôn trọng, thực hiện quyền con người. Đây hoàn toàn là sự bịa đặt vô căn cứ.

Thực tiễn pháp lý quốc tế cho thấy, không chỉ Việt Nam mà hầu hết các quốc gia dân chủ trên thế giới đều thiết lập rào chắn pháp luật nhằm xử lý các hành vi lợi dụng quyền tự do, dân chủ gây phương hại đến cộng đồng và an ninh quốc gia. Các quy định về tội phỉ báng, vu khống (pháp luật Anh, Mỹ, Australia…), kích động thù hận (pháp luật nhiều nước châu Âu), phát tán thông tin sai lệch gây hoang mang (pháp luật Pháp, Đức…), hay xúc phạm biểu tượng quốc gia (pháp luật Mỹ, Ấn Độ…)… đều là minh chứng rõ ràng nhất cho nguyên tắc phổ quát: tự do, dân chủ luôn đi kèm trách nhiệm và bị giới hạn bởi pháp luật.

Cần khẳng định rõ, việc xử lý nghiêm các hành vi lợi dụng tự do, dân chủ hoàn toàn khác biệt với việc bảo đảm và phát huy quyền tự do, dân chủ chân chính. Một bên là hành vi vi phạm pháp luật, gây tổn hại lợi ích chung cần trừng trị đích đáng; một bên là quyền chính đáng của công dân, được thực hiện trên cơ sở tôn trọng sự thật, tuân thủ pháp luật, quyền đi liền với nghĩa vụ và trách nhiệm. Sự phân định rạch ròi này là nền tảng để bảo vệ tự do, dân chủ thực chất, đồng thời giữ vững kỷ cương, ổn định và phát triển bền vững.

Từ đây, yêu cầu cấp thiết đặt ra là phải triển khai đồng bộ các giải pháp vừa bảo đảm thực hiện quyền tự do, dân chủ thực chất vừa ngăn chặn hiệu quả các hành vi lợi dụng các quyền này.

Theo đó cần đẩy mạnh giáo dục, tuyên truyền giúp công dân hiểu rõ quyền và nghĩa vụ của mình, hiểu được biểu hiện, bản chất thật sự và hệ quả của các hành vi lợi dụng tự do, dân chủ, từ đó sử dụng quyền tự do, dân chủ một cách đúng đắn; tiếp tục hoàn thiện các quy định pháp luật liên quan thực hiện quyền tự do, dân chủ, đồng thời quy định rõ ràng các hành vi bị cấm và chế tài xử lý; phát huy vai trò định hướng đúng đắn dư luận, phản bác các luận điệu sai trái, thù địch của báo chí, truyền thông, tăng cường ứng dụng công nghệ hiện đại để ngăn chặn, quản lý có hiệu quả thông tin xấu độc. Nhanh chóng phát hiện, xử lý kịp thời, nghiêm minh đúng pháp luật các hành vi lợi dụng tự do, dân chủ chống phá Đảng, Nhà nước, đi ngược lại lợi ích của nhân dân.