Biểu hiện của sự suy giảm bản lĩnh chính trị

Cuối năm 2025, trong cơ quan của anh bạn tôi, có một đảng viên viết bản tự kiểm điểm cá nhân cuối năm với nội dung gần như hoàn hảo. Bản tự kiểm điểm không có bất kỳ hạn chế, khuyết điểm nào được nêu ra. Khi cấp ủy gặp gỡ, trao đổi và chỉ rõ những tồn tại trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, đảng viên này lập tức giải thích rằng, những hạn chế cấp ủy chỉ ra xuất phát từ nguyên nhân khách quan, điều kiện thực hiện công việc chứ không phải lỗi của bản thân.

Ở một địa phương, có cán bộ thường xuyên đi làm muộn khiến người dân phải chờ đợi khi giải quyết thủ tục hành chính. Khi lãnh đạo nhắc nhở, cán bộ nghiêm túc nhận khuyết điểm, hứa sẽ khắc phục. Tuy nhiên, trò chuyện với đồng nghiệp, vị cán bộ này lại cho rằng mình không sai; hôm thì đổ lỗi cho con ốm, hôm thì do xe hỏng, hôm khác lại do thời tiết hoặc những lý do khách quan khác.

Trong sinh hoạt chuyên môn ở một số cơ quan, đơn vị, khi xảy ra sai sót trong thực hiện nhiệm vụ chưa đến mức phải xử lý kỷ luật, thay vì nhìn nhận trách nhiệm của mình, một số người lập tức tìm nguyên nhân từ bên ngoài: Đồng nghiệp phối hợp chưa tốt, cấp trên hướng dẫn chưa rõ, quy trình còn bất cập, hoàn cảnh tác động... Cuối cùng, mọi nguyên nhân đều được chỉ ra, chỉ có trách nhiệm cá nhân là bị bỏ quên.

Những câu chuyện trên không phải hiện tượng cá biệt. Điểm chung của các hiện tượng đó là tâm lý phủ nhận trách nhiệm cá nhân, né tránh khuyết điểm và luôn tìm cách chứng minh mình đúng.

Trao đổi với chúng tôi về vấn đề này, Đại tá, PGS, TS Vũ Đình Đắc, Trường Sĩ quan Chính trị nhận định: “Người cán bộ luôn tìm cách phủ nhận trách nhiệm, đổ lỗi cho hoàn cảnh hoặc cho người khác thì đó là dấu hiệu cho thấy tính chiến đấu và ý thức tự soi, tự sửa mình đang bị suy giảm.” Cũng theo PGS, TS Vũ Đình Đắc, điều đáng lo ngại là nhiều trường hợp không phải không nhận ra khuyết điểm của bản thân mà là không muốn thừa nhận. Họ lo ảnh hưởng đến đánh giá, thi đua, quy hoạch hoặc vị trí công tác. Chính tâm lý ấy khiến tự phê bình trở thành hình thức, còn kiểm điểm chỉ là thủ tục.

Trong văn kiện Đại hội XIV của Đảng, Đảng ta đặc biệt nhấn mạnh yêu cầu xây dựng đội ngũ cán bộ có bản lĩnh chính trị vững vàng, có đạo đức, trách nhiệm, động cơ đúng đắn; kiên quyết không để lọt vào bộ máy những cán bộ đùn đẩy trách nhiệm, suy thoái, có biểu hiện “tự diễn biến”, “tự chuyển hóa”. Yêu cầu này xuất phát từ thực tiễn. Bởi một cán bộ có thể mắc sai sót trong công việc, nhưng nếu không còn dám nhìn nhận sai sót của mình thì đó không còn là vấn đề năng lực mà đã trở thành vấn đề về phẩm chất chính trị và đạo đức công vụ.

Thượng tá, TS Phan Văn Lương, Cục Tuyên huấn, Tổng cục Chính trị cho rằng: “Tâm lý “tôi không sai” bắt nguồn từ chủ nghĩa cá nhân. Khi cái tôi được đặt lên quá cao, người ta sẽ tìm mọi lý lẽ để bảo vệ bản thân thay vì tìm sự thật. Đây là trạng thái rất nguy hiểm vì nó làm mất khả năng tự điều chỉnh và tự hoàn thiện của mỗi người. Đây là nguy cơ có thể dẫn tới "bệnh chủ quan", "bệnh kiêu ngạo"... trong cán bộ, đảng viên”.

Đảng ta nhiều lần khẳng định yêu cầu: Nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật, đánh giá đúng sự thật trong công tác xây dựng Đảng. Những người luôn cho rằng mình đúng tuyệt đối sẽ không thể nhìn thẳng vào sự thật. Khi đó, khuyết điểm không được nhận diện, sai sót không được sửa chữa và những hạn chế nhỏ dần tích tụ thành những vấn đề lớn hơn. Đó chính là dấu hiệu của sự suy giảm bản lĩnh chính trị.

Khi cán bộ đánh mất khả năng tự sửa mình

Có người cho rằng “tôi không sai” chỉ là một phản ứng tâm lý bình thường. Thực chất, đây là hiện tượng không thể xem nhẹ. Bởi quá trình suy thoái của một cán bộ thường bắt đầu từ những thay đổi rất nhỏ trong nhận thức. Ban đầu là không muốn nhận khuyết điểm. Sau đó là tìm lý do để biện minh. Tiếp theo là đổ lỗi cho hoàn cảnh, cho tập thể, cho đồng nghiệp... Và cuối cùng là hình thành nhận thức lệch lạc rằng bản thân luôn đúng, còn người khác mới là nguyên nhân của mọi hạn chế. Đó chính là quá trình “tự diễn biến” diễn ra từ bên trong.

Nghị quyết Trung ương 4 khóa XII về xây dựng Đảng đã chỉ rõ: Tự phê bình và phê bình ở nhiều nơi còn hình thức; vẫn còn tình trạng nể nang, né tránh, ngại va chạm; một số cán bộ, đảng viên thiếu tự giác nhận khuyết điểm và trách nhiệm của mình trong công việc được giao. Nhìn vào thực tế hiện nay, biểu hiện này đang tồn tại dưới nhiều hình thức khác nhau. Có người nhận lỗi trước tập thể nhưng trong suy nghĩ lại không cho rằng mình sai. Có người chấp nhận kiểm điểm chỉ vì yêu cầu từ tổ chức nhưng không thực sự cầu thị. Có người biến mọi cuộc góp ý thành cơ hội để giải thích, thanh minh và bảo vệ bản thân. Nguy hiểm hơn, khi không còn khả năng tự phê bình, người cán bộ sẽ dần đánh mất khả năng tự sửa mình.

TS Lê Thị Chiên, Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh cho rằng: “Một tổ chức có thể chấp nhận cán bộ mắc sai sót nhưng không thể chấp nhận văn hóa không nhận sai. Bởi sai sót có thể sửa chữa, còn việc thiếu trung thực với chính mình sẽ làm suy giảm tính chiến đấu của tổ chức”. Theo nhiều chuyên gia về xây dựng Đảng ở Trường Sĩ quan Chính trị, như Đại tá, PGS, TS Đoàn Khắc Mạnh; Đại tá, PGS, TS Nguyễn Minh Cường; Thượng tá, TS Lê Tuấn Anh; Trung tá, TS Vũ Xuân Trường: Hệ lụy của hiện tượng này là rất rõ. Đối với cá nhân, nó tạo ra tâm lý tự mãn, bảo thủ, ngại tiếp thu ý kiến góp ý. Đối với tập thể, nó làm suy giảm chất lượng sinh hoạt đảng, làm cho tự phê bình và phê bình trở nên hình thức. Đối với cơ quan, đơn vị, nó tạo ra môi trường mà ở đó trách nhiệm luôn bị đẩy cho người khác, còn thành tích thì ai cũng muốn nhận về mình. Đối với xã hội, nó làm giảm hiệu quả quản lý nhà nước, ảnh hưởng đến niềm tin của nhân dân đối với đội ngũ cán bộ.

Đại hội XIV của Đảng đặt ra yêu cầu xây dựng đội ngũ cán bộ có bản lĩnh, trách nhiệm, liêm chính, phụng sự Tổ quốc và nhân dân; dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Trong những yêu cầu đó, “dám chịu trách nhiệm” là thước đo quan trọng của phẩm chất người cán bộ. Không thể có một cán bộ dám chịu trách nhiệm nếu người đó không dám nhận khuyết điểm. Không thể có một tổ chức đảng trong sạch, vững mạnh nếu trong tổ chức ấy tồn tại những người luôn tìm cách chứng minh rằng mình không bao giờ sai.

Trao đổi về vấn đề này, TS Nguyễn Duy Nhiên, Trưởng khoa Triết học, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội nhận định: “Biểu hiện “tôi không sai” thực chất là sự né tránh trách nhiệm dưới một hình thức tinh vi. Nó không ồn ào như tham nhũng, không dễ nhận diện như quan liêu, nhưng lại âm thầm làm suy giảm chất lượng đội ngũ cán bộ và sức chiến đấu của tổ chức”.

Nhận diện sớm, đấu tranh quyết liệt

Để khắc phục hiện tượng “tôi không sai”, cần những giải pháp đồng bộ, lâu dài và quyết liệt. Theo TS Trần Thị Điểu, Phó chủ nhiệm khoa Triết học, Trường Đại học Khoa học xã hội và nhân văn, Đại học Quốc gia Hà Nội: Trước hết, phải nâng cao chất lượng tự phê bình và phê bình trong sinh hoạt đảng, sinh hoạt cơ quan, đơn vị. Không để tình trạng kiểm điểm chỉ nêu thành tích mà né tránh hạn chế. Cấp ủy các cấp cần thực hiện nghiêm việc gợi ý kiểm điểm đối với những cá nhân có biểu hiện thực hiện nhiệm vụ chưa cao vì lý do chủ quan; đồng thời bảo vệ những người dám góp ý thẳng thắn, đấu tranh vì cái đúng. Cần hoàn thiện cơ chế đánh giá cán bộ theo kết quả thực chất và trách nhiệm cá nhân. Một cán bộ dám nhận khuyết điểm, chủ động sửa chữa phải được đánh giá cao hơn người luôn tìm cách che giấu sai sót hoặc đổ lỗi cho người khác.

Cùng với giải pháp trên, chúng tôi nhận thấy cần đề cao trách nhiệm nêu gương của người đứng đầu. Khi người lãnh đạo dám nhận trách nhiệm trước tập thể, cấp dưới sẽ học theo. Ngược lại, nếu người đứng đầu luôn đổ lỗi cho cấp dưới hoặc hoàn cảnh thì rất khó xây dựng được môi trường làm việc trung thực và trách nhiệm. Cùng với đó là tăng cường kiểm tra, giám sát việc thực hiện cam kết tu dưỡng, rèn luyện của cán bộ, đảng viên. Đồng thời chú trọng giáo dục đạo đức công vụ, đạo đức cách mạng và bản lĩnh chính trị cho đội ngũ cán bộ. Mỗi người phải hiểu rằng nhận lỗi không làm giảm uy tín mà ngược lại, dám nhận lỗi mới là biểu hiện của bản lĩnh, của tinh thần trách nhiệm và của lòng tự trọng.

Đấu tranh với hiện tượng “tôi không sai” không chỉ là đấu tranh với một thói quen ứng xử thiếu cầu thị mà còn là đấu tranh để bảo vệ tính trung thực, tinh thần trách nhiệm và sức chiến đấu của đội ngũ cán bộ, đảng viên. Chỉ khi mỗi người dám nhìn thẳng vào khuyết điểm của mình, dám nhận trách nhiệm trước tổ chức và trước nhân dân, công tác xây dựng, chỉnh đốn Đảng mới đạt được hiệu quả thực chất; góp phần xây dựng đội ngũ cán bộ thật sự có bản lĩnh, trách nhiệm, liêm chính, dám nghĩ, dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung, đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong giai đoạn mới.